Có nhiều người cho rằng Chánh pháp của Đức Phật Thích Ca được lưu truyền chủ yếu qua kinh điển. Điều này đúng nhưng chưa đủ. Kinh điển là phương tiện ghi lại lời dạy của Đức Phật, nhưng Chánh pháp chỉ thực sự được lưu truyền khi có người thực hành đúng và chứng ngộ đúng như lời Phật dạy.
Nếu chỉ thuộc lòng Tam tạng kinh điển, giảng rất hay, viết rất giỏi mà không chuyển hóa được tham, sân, si nơi chính mình thì vẫn chưa thể gọi là người tiếp nối Chánh pháp.
Đức Phật không đến với thế gian để xây dựng một hệ thống triết học hay một thư viện kinh sách đồ sộ. Ngài đến để chỉ ra con đường chấm dứt khổ đau. Điều Ngài nhấn mạnh không phải là học thuộc lời dạy mà là thực hành để chứng nghiệm.
Trong Kinh Tăng Chi Bộ (Anguttara Nikaya), Đức Phật dạy: “Này các Tỳ-kheo, như người chăn bò đếm bò cho người khác, tuy đếm rất giỏi nhưng không hưởng được phần sữa nào. Cũng vậy, người học nhiều kinh điển mà không thực hành thì không hưởng được lợi ích của Sa-môn hạnh.”
Lời dạy này vẫn còn nguyên giá trị đến ngày nay.
Văn – Tư – Tu:
Con đường bất biến Toàn bộ giáo pháp của Đức Phật đều vận hành trên nền tảng Văn – Tư – Tu.
Văn là nghe, học, đọc, nghiên cứu kinh điển. Đây là bước đầu tiên vô cùng cần thiết. Không có Văn thì không biết đường để đi.
Tư là suy ngẫm, quán chiếu, đối chiếu với thực tế cuộc sống. Không phải tin ngay vì đó là lời của ai đó, kể cả lời được ghi trong kinh sách. Đức Phật đã dạy người Kalama hãy tự mình suy xét, kiểm nghiệm.
Tu là thực hành. Tu mới là giai đoạn quyết định. Nếu chỉ dừng ở Văn và Tư mà không Tu thì giống như người đứng trước bản đồ rất đẹp nhưng không bao giờ lên đường. Nếu chỉ học kinh điển mà không tu tập thì trí tuệ chỉ là trí nhớ. Nếu thực hành đúng thì trí nhớ trở thành trí tuệ. Nếu thực hành sâu sắc thì trí tuệ trở thành chứng ngộ.
Năm Bộ Nikaya đều khẳng định thực chứng là cốt lõi
- Trường Bộ Kinh (Digha Nikaya) Trong Kinh Sa-môn Quả (Samaññaphala Sutta), Đức Phật trình bày toàn bộ con đường tu tập từ giới, định đến tuệ và các kết quả chứng đắc thực tế của người tu hành. Không phải học thuộc kinh mà là đạt được kết quả chuyển hóa cụ thể.
- Trung Bộ Kinh (Majjhima Nikaya) Trong Kinh Ví Dụ Cái Bè (Alagaddūpama Sutta), Đức Phật dạy: Giáo pháp giống như chiếc bè để qua sông, không phải để vác trên vai. Ngay cả giáo pháp còn không được chấp thủ thì kinh điển càng không phải mục đích cuối cùng. Mục đích là vượt qua bờ mê để đến bờ giác.
- Tương Ưng Bộ Kinh (Samyutta Nikaya) Trong nhiều bài kinh, Đức Phật nhấn mạnh: “Ai thấy Pháp là thấy Như Lai. Thấy Pháp ở đây không phải thấy chữ nghĩa mà là thấy chân lý qua sự chứng nghiệm trực tiếp.
- Tăng Chi Bộ Kinh (Anguttara Nikaya) Đức Phật nhiều lần đề cao người thực hành và thành tựu hơn người chỉ học rộng. Ngài dạy rằng người nghe ít nhưng sống đúng pháp còn quý hơn người học nhiều mà không hành trì.
- Tiểu Bộ Kinh (Khuddaka Nikaya) Trong Kinh Pháp Cú (Dhammapada), câu 19–20 ghi rõ đại ý như sau: “Dầu tụng nhiều kinh điển nhưng không hành trì, người ấy như kẻ chăn bò đếm bò người khác, không được phần Sa-môn hạnh. Dầu tụng ít kinh điển nhưng sống đúng Chánh pháp, từ bỏ tham sân si, người ấy thật sự được phần Sa-môn hạnh.”
Đây có lẽ là tuyên bố rõ ràng nhất của Đức Phật về giá trị của thực chứng.
Kinh điển là ngón tay, chứng ngộ là mặt trăng Người xưa thường ví kinh điển như ngón tay chỉ mặt trăng. Ngón tay rất cần thiết. Không có ngón tay, nhiều người không biết nhìn về đâu. Nhưng nếu cả đời chỉ nghiên cứu ngón tay, ca ngợi ngón tay, tranh luận về ngón tay mà không nhìn thấy mặt trăng thì mục đích đã bị bỏ quên.
Kinh điển là phương tiện. Chứng ngộ mới là cứu cánh.
Kinh điển là bản đồ. Thực hành là cuộc hành trình. Chứng ngộ là điểm đến.
Chánh pháp tồn tại nhờ người sống được với Chánh pháp Lịch sử Phật giáo hơn 2.600 năm cho thấy: Chánh pháp không tồn tại nhờ giấy mực. Chánh pháp tồn tại nhờ những con người sống được với giới luật, thiền định và trí tuệ. Nếu một ngày nào đó tất cả kinh sách vẫn còn nguyên nhưng không còn ai sống đúng Chánh pháp thì Chánh pháp cũng chỉ còn là chữ nghĩa. Ngược lại, nếu có người thực hành đúng lời Phật dạy, đoạn trừ tham sân si, sống tỉnh thức, từ bio và trí tuệ thì Chánh pháp vẫn đang hiện hữu.
Bởi vậy, việc học kinh điển là rất quan trọng nhưng chưa đủ. Điều quan trọng hơn là phải đi trọn con đường Văn – Tư – Tu.
Người học Phật không nên tự hào vì đọc nhiều kinh, nhớ nhiều kinh hay giảng nhiều kinh. Điều đáng tự hỏi mỗi ngày là:
“Tôi đã giảm được bao nhiêu tham?”
“Tôi đã bớt được bao nhiêu sân?”
“Tôi đã sống tỉnh thức hơn hôm qua chưa?”
Đó mới là thước đo của sự tu học.
Đức Phật không cần chúng ta trở thành những cuốn từ điển Phật học sống. Ngài mong chúng ta trở thành những con người giác ngộ, giải thoát và an lạc. Đó chính là sự lưu truyền Chánh pháp chân thật nhất.
Ngay lúc này, trong tâm trí tôi hiện lên một ý rằng, Chánh pháp của Đức Phật không chỉ được bảo tồn bằng trí nhớ, không chỉ được lưu truyền bằng diễn thuyết, mà được bảo tồn và lưu truyền bằng những con người sống đúng phạm hạnh, ly tham, ly dục, thực tu và thực chứng.
