Trong toàn bộ hệ thống kinh điển Nikāya, có những bài kinh rất sâu sắc về triết học, có những bài kinh trình bày con đường tu tập giải thoát, nhưng cũng có những bài kinh mang tính thực hành vô cùng gần gũi, có thể ứng dụng ngay trong đời sống hằng ngày. Kinh Song Tầm (Dvedhāvitakka Sutta), bài kinh số 19 thuộc Trung Bộ Kinh (Majjhima Nikāya), là một trong những bài kinh như thế.
Tôi thường gọi đây là “bài kinh về quản trị tư duy và quản trị tâm thức”, bởi vì Đức Phật đã chỉ cho chúng ta cách nhận diện, phân loại, chuyển hóa và làm chủ những suy nghĩ đang diễn ra trong tâm mình.
Đức Phật – Nhà quản trị tâm thức vĩ đại
Điều đặc biệt của Kinh Song Tầm là Đức Phật không giảng lý thuyết suông. Ngài kể lại chính kinh nghiệm của mình trong thời gian trước khi thành đạo.
Ngài quan sát tất cả những ý nghĩ xuất hiện trong tâm và chia thành hai nhóm. Nhóm thứ nhất: Bất thiện tầm bao gồm dục tầm (tham muốn, dính mắc), sân tầm (giận dữ, oán ghét), hại tầm (làm tổn thương, gây hại).
Nhóm thứ hai: Thiện tầm bao gồm ly dục tầm (buông xả, không tham đắm), vô sân tầm (từ ái, bao dung), vô hại tầm (thương yêu, bảo vệ và giúp đỡ).
Đây chính là một cuộc cách mạng trong việc quan sát nội tâm. Thay vì để suy nghĩ dẫn dắt mình, Đức Phật đứng lùi lại một bước để nhìn thẳng vào chúng.
Ngài nhận ra một quy luật vô cùng quan trọng: “Người suy nghĩ nhiều về điều gì thì tâm sẽ nghiêng về điều đó.”
Ngày nay, khoa học thần kinh gọi đây là hiện tượng hình thành các đường mòn thần kinh. Đức Phật đã phát hiện ra nguyên lý ấy cách đây hơn 2.600 năm.
Bốn bước chuyển hóa tư duy theo Kinh Song Tầm.
- Nhận diện
Ngay khi một ý nghĩ bất thiện xuất hiện, Đức Phật nhận biết: “Ý nghĩ này đang có mặt trong tâm ta.” Không phủ nhận, không chạy trốn, không đàn áp. Chỉ đơn giản là thấy. Đây chính là chánh niệm.
Nhiều người khổ không phải vì cảm xúc tiêu cực xuất hiện mà vì không biết rằng nó đang xuất hiện.
- Quán chiếu tác hại
Sau khi nhận diện, Đức Phật nhìn sâu vào hậu quả của suy nghĩ ấy. Ngài thấy rằng một tư duy bất thiện sẽ dẫn đến ba tác hại: Tự hại mình; Hại người khác; Làm suy giảm trí tuệ.
Khi sân hận xuất hiện, người đầu tiên bị thiêu đốt chính là người đang giận. Khi ganh ghét xuất hiện, người đầu tiên mất bình an chính là người đang ganh ghét. Khi muốn làm tổn thương ai đó, tâm mình đã bị tổn thương trước rồi.
Ảnh minh họa.
Sự quán chiếu này tạo ra trí tuệ.
- Chuyển hóa
Đức Phật không dừng lại ở việc nhận diện. Ngài chủ động thay thế tư duy bất thiện bằng tư duy thiện. Đây là phương pháp mà ngày nay tâm lý học nhận thức – hành vi (CBT) cũng áp dụng.
Ví dụ, tham thay thế bằng buông xả. Sân thay thế bằng từ bi, hại thay thế bằng yêu thương.
Đức Phật ví điều này như người thợ mộc dùng một chiếc nêm tốt để đẩy chiếc nêm xấu ra khỏi khúc gỗ. Không thể loại bỏ bóng tối bằng cách đánh nhau với bóng tối. Chỉ cần thắp ánh sáng lên.
- Định tâm
Đây là điểm đặc biệt nhất của Kinh Song Tầm.
Sau khi thay thế tư duy bất thiện bằng tư duy thiện, Đức Phật không dừng lại ở việc “suy nghĩ tích cực”. Ngài tiếp tục buông bỏ cả những suy nghĩ thiện để đưa tâm vào trạng thái tĩnh lặng.
Ngài nhận thấy rằng: Nếu suy nghĩ quá nhiều, dù là suy nghĩ thiện, thân và tâm vẫn có thể mệt mỏi. Do đó, đích đến cuối cùng không phải là suy nghĩ tích cực mà là tâm an định. Đây là bước mà nhiều người hiện nay thường bỏ quên.
Kinh Song Tầm và nghệ thuật quản trị bản thân
Nếu chỉ chọn một bài Kinh để dạy cho học sinh, sinh viên, doanh nhân hay nhà quản lý trong thế kỷ XXI, tôi cho rằng Kinh Song Tầm là một lựa chọn rất đáng cân nhắc. Bởi vì mọi thành công hay thất bại đều bắt đầu từ tư duy.
Mỗi ngày chúng ta tiếp nhận hàng nghìn thông tin từ mạng xã hội, báo chí, truyền hình và các cuộc trò chuyện. Nếu không có khả năng sàng lọc tư duy, chúng ta rất dễ trở thành nạn nhân của lo lắng, sợ hãi, tham vọng vô độ, giận dữ, so sánh và đố kỵ.
Kinh Song Tầm giúp chúng ta xây dựng khả năng miễn dịch tinh thần.
Ứng dụng trong gia đình
Trong gia đình, rất nhiều mâu thuẫn bắt đầu từ một ý nghĩ chưa được nhận diện. Người chồng nghĩ rằng vợ không tôn trọng mình. Người vợ nghĩ rằng chồng không quan tâm mình. Con cái nghĩ rằng cha mẹ không hiểu mình. Nếu ngay khi ý nghĩ ấy xuất hiện, chúng ta biết dừng lại và quán chiếu, nhiều xung đột sẽ không xảy ra.
Một gia đình hạnh phúc không phải là gia đình không có bất đồng. Đó là gia đình biết quản trị suy nghĩ và cảm xúc.
Ứng dụng trong giáo dục
Ngày nay, trẻ em được dạy rất nhiều kiến thức nhưng lại ít được dạy cách quản trị tâm mình. Các em biết sử dụng điện thoại thông minh nhưng chưa biết sử dụng tâm thức của chính mình.
Nếu tinh thần Kinh Song Tầm được đưa vào giáo dục thì trẻ em biết nhận diện cảm xúc; Trẻ em biết chuyển hóa cơn giận; Trẻ em biết nuôi dưỡng lòng biết ơn; Trẻ em biết phát triển lòng từ bi. Đó sẽ là nền tảng của một nền giáo dục nhân bản.
Ứng dụng trong lãnh đạo và quản trị
Một nhà lãnh đạo giỏi không chỉ quản trị công việc. Điều quan trọng hơn là quản trị chính mình.
Nhiều quyết định sai lầm trong doanh nghiệp không xuất phát từ thiếu năng lực mà từ tham vọng quá mức; Cái tôi quá lớn; Sân hận; Đố kỵ; Sợ hãi.
Một người lãnh đạo biết thực hành Ly dục, Vô sân và Vô hại sẽ đưa ra các quyết định sáng suốt hơn, nhân văn hơn và bền vững hơn. Đó cũng là nền tảng để xây dựng văn hóa doanh nghiệp hạnh phúc.
Ứng dụng trên mạng xã hội
Thời đại số là thời đại của tư duy lan truyền. Một ý nghĩ sân hận có thể trở thành hàng nghìn bình luận công kích. Một tin giả có thể gây tổn thương cho rất nhiều người. Nếu mỗi người trước khi đăng một bài viết, chia sẻ một thông tin hay bình luận một vấn đề đều tự hỏi: “Ý nghĩ này có đang xuất phát từ tham, sân hay hại không?” thì môi trường mạng sẽ trở nên văn minh và nhân ái hơn rất nhiều.
Kết luận cho hôm nay: Kinh Song Tầm là một bài kinh ngắn nhưng hàm chứa trí tuệ vô cùng sâu sắc. Đức Phật không dạy chúng ta kiểm soát thế giới bên ngoài trước. Ngài dạy chúng ta quản trị thế giới bên trong. Bởi vì mọi hành động đều bắt đầu từ suy nghĩ. Mọi lời nói đều bắt đầu từ suy nghĩ. Mọi số phận đều bắt đầu từ suy nghĩ. Khi biết nhận diện những tư duy bất thiện, nuôi dưỡng những tư duy thiện lành và cuối cùng đưa tâm trở về sự tĩnh lặng, chúng ta đang đi trên chính con đường mà Đức Phật đã đi hơn hai mươi sáu thế kỷ trước. Và đó không chỉ là con đường của giải thoát. Đó còn là con đường của hạnh phúc, bình an và phụng sự cho số đông ngay trong cuộc sống hôm nay.
Đây là bản Kinh khá quan trọng và ý nghĩa. Cùng nhau đọc kỹ lạ bản Kinh, suy ngẫm cho thấu đáo và ứng dụng vào cuộc sống hàng ngày nhe. Vô cùng tuyệt vời. Thật!
T.S Nguyễn Mạnh Hùng
